Gineke Zikken

 back

 

Bevlogen kunstkenner Henk van Os opent Kunstmaand Ameland 2004

Door Vincent Robijn

Op 31 oktober opende prof.dr. Henk van Os, oud-directeur van het Rijksmuseum en
bij het grote publiek vooral bekend als presentator van het televisieprogramma
Beeldenstorm
, in hotel Ameland State te Nes de achtste editie van Kunstmaand
Ameland. De Nieuwe Amelander bezocht na afloop van de officiële opening met Van
Os enkele tentoonstellingslocaties in Ballum en Hollum en maakte kennis met de
grenzeloze eruditie en het enthousiasme van deze bevlogen kunstkenner.

Autoriteit
Henk van Os (1938) wordt op het gebied van de kunstgeschiedenis zowel nationaal
als internationaal beschouwd als een autoriteit. Hij studeerde kunstgeschiedenis aan
de Rijksuniversiteit Groningen en promoveerde in 1969 cum laude op een onderzoek
naar iconologische problemen van middeleeuwse kunst uit Siena. Vanaf 1974 was hij
in Groningen werkzaam als hoogleraar kunst- en cultuurgeschiedenis en vanaf 1984
als decaan van de Faculteit der Letteren, waarbij hij indruk maakte met zijn losse en
enthousiaste manier van leidinggeven. Van Os kreeg landelijke bekendheid als
directeur van het Rijksmuseum in de periode 1989-1996. Hij wist met aansprekende
tentoonstellingen veel mensen naar het museum te trekken, dat voordien de uitstraling
van een onneembare ‘kunstvesting’ had en door het grote publiek vrijwel geheel werd
genegeerd. Op dit moment is Van Os werkzaam als hoogleraar kunst en samenleving
aan de Universiteit van Amsterdam.
Van Os werd door de organisatie van Kunstmaand Ameland benaderd voor de
officiële opening via Ibo Muntinga, een jeugdvriend uit Groningen die regelmatig op
Ameland verblijft en veel contact heeft met de eilander ondernemers die betrokken
zijn bij de kunstmanifestatie. De hoogleraar besloot op de uitnodiging in te gaan
omdat hij liefhebber is van het Waddengebied en nooit eerder op Ameland was
geweest. Als fervent zeiler had hij vaak vanaf de Waddenzee het silhouet van de toren
van de Nederlands Hervormde Kerk te Hollum gezien, een aanblik die hem elke keer
weer fascineert. Een aantal dagen voor de opening was Van Os al op Ameland om
samen met zijn vrouw Heleen het eiland te verkennen.

Vrijplaats
In zijn openingstoespraak, die werd voorafgegaan door redes van de Amelander
wethouder van cultuur Tineke Hemminga, de burgemeesters van Ameland en het
Deense Ribe en de Deense kunstenares Hannah Sonnichsen, ging Van Os in op de
bijzondere relatie tussen eilanden en de kunsten. Hij typeerde eilanden als oorden van
creativiteit, originaliteit en authenticiteit, die een ideale vrijplaats vormen voor
kunstenaars en kunstkijkers. Daarbij haalde hij als voorbeeld onder meer het verblijf
aan van de Franse schilder Gaugain op Tahiti aan en van de apostel Johannes op het
Griekse eiland Pathmos, die daar zijn Openbaringen zou hebben geschreven. Zelf
heeft Van Os ook de inspirerende kracht van eilanden ervaren. Tijdens zijn aanstelling
in Groningen verbleef hij regelmatig op Schiermonnikoog, om in alle rust en los van
de vele universitaire beslommeringen aan een boek of catalogus te werken.

Publiek
De medewerking aan de opening van Kunstmaand Ameland is niet alleen typerend
voor de voorliefde van Henk van Os voor het Waddengebied, maar ook voor de wijze
waarop hij denkt over de relatie tussen kunst en publiek. Waar veel kunsthistorici in
hun werk afstand houden tot het niet-academische publiek, daar zoekt Van Os juist
veelvuldig het contact met de buitenwereld. Hij is van mening dat kunst van iedereen
is en ziet het als zijn taak zijn enthousiasme en kennis aan anderen over te dragen. In
een interview met Tribune, het tijdschrift van de Socialistische Partij, zei Van Os ooit
daarover: ‘Een Rembrandt is zoiets moois, daar geniet ik intens van, laat een ander er
ook van genieten. Verlaag de drempel.’ Als directeur van het Rijksmuseum gebruikte
Van Os onorthodoxe middelen om mensen voor kunst te interesseren. Zo liet hij
advertenties voor tentoonstellingen in huis-aan-huisbladen zetten, iets wat voor het
chique Rijksmuseum een noviteit was. Ook de medewerking van Van Os aan de
televisieprogramma’s Museumschatten (VARA) en Beeldenstorm (AVRO) past in
zijn streven een breed publiek te laten kennismaken met kunst. Dankzij zijn
enthousiaste presentatiestijl en zijn vermogen complexe informatie in eenvoudige
zinnen over te brengen halen deze kunstprogramma’s goede kijkcijfers. Opvallend is
dat Van Os in zijn activiteiten voortdurend pendelt tussen verschillende stijlen en
stromingen in de kunstgeschiedenis. Of het nu gaat om middeleeuwse reliekhouders,
negentiende-eeuwse Russische landschapsschilderkunst of hedendaagse kunst uit het
Waddengebied, Van Os kan er uren enthousiast en met kennis van zaken over praten.
Hij heeft dan ook weinig op met kunsthistorici die nooit over de grens van hun eigen
specialistische onderzoeksthema stappen.

Liefhebber Na de officiële openingshandeling, die bestond uit het neerlaten van een doek met het logo van Kunstmaand Ameland 2004 (met dit jaar als thema ‘Novemberdroom’), en het schudden van de nodige handen stapte Van Os in de speciale bus die de
genodigden naar de tentoonstellingslocaties in Ballum en Hollum reed. Hoewel hij al
enkele dagen op het eiland was, had hij voor de opening van de Kunstmaand nog geen
kunstwerken gezien. Over het Amelander initiatief toonde Van Os zich zeer positief.
Er kan op veel bijzondere locaties kunst worden bekeken, het is leuk om als bezoeker
over het eiland te zwerven en samen kunst kijken is bovenal een gezellige bezigheid.
Hij vraagt zich echter wel af of de Kunstmaand extra toeristen naar het eiland zal
trekken, zeker omdat er al zoveel kunstmanifestaties in Nederland zijn. Volgens Van
Os zou bijvoorbeeld een filmfestival een grotere publiekstrekker voor Ameland zijn.
Tijdens de rondgang langs de verschillende tentoonstellingslocaties valt vooral op hoe
gemakkelijk Van Os de kunstwerken van de Nederlandse, Duitse en Deense
kunstenaars binnen stromingen in de kunstgeschiedenis weet te plaatsen en mogelijke
inspiratiebronnen herkent. Dat roept de vraag op of hij met al zijn kennis van de
kunstgeschiedenis nog wel als niet-vooringenomen liefhebber naar kunst kan kijken.
Dit blijkt weldegelijk het geval te zijn. Van Os vindt het leuk om kunst te kijken,
ongeacht de stijl of kwaliteit, erover van gedachten te wisselen met andere
tentoonstellingsbezoekers en te praten met de aanwezige kunstenaars. Hij vertrekt dan
ook vaak als laatste van de genodigden uit de tentoonstellingsruimten. Deze houding
is karakteristiek voor Van Os. Hij benadert de kunst als een liefhebbende expert. In
zijn anekdotische memoires, die onder de veelzeggende titel Zien is genoeg in 2003
werden gepubliceerd, schrijft hij dat hij nog altijd verbaasd kan zijn over het feit dat
kunst kan openbaren en vaak meer zegt dan woorden kunnen uitdrukken.

Authenticiteit
Als kunstkenner zijn de authenticiteit en originaliteit van een kunstwerk voor Van Os
bepalend voor de waardering. Hij ziet liever het slechte resultaat van een origineel
idee, dan een perfecte kopie van een bestaand werk. Een goed voorbeeld van een
origineel en goed uitgevoerd kunstconcept op de Kunstmaand vindt Van Os de
installaties van Uli Winters in Stayokay Hostel te Hollum en de keramische objecten
van Kees de Kloet in atelier Ons Eiland te Hollum. Van deze kunstwerken is de
betekenis niet direct duidelijk, waardoor er een verrassingseffect optreedt en er ruimte
ontstaat voor de eigen interpretaties van de toeschouwer. Van Os beoordeelt kunst
niet alleen op originaliteit, maar ook op consequentheid. Kunstwerken moeten een
zekere ‘strengheid’ kennen in uitvoering en thematiek en niet worden ‘opgeleukt’ met
allerlei nietszeggende tierelantijntjes. Een dergelijke strengheid kan worden
aangetroffen in de landschapstekeningen van Dick Oostra in Atelier 31 en de
schilderijen van industriële landschappen van Gineke Zikken in de Doopsgezinde
kerk te Hollum. Uit zijn belangstelling voor het gecompliceerde ambachtelijke
vervaardigingproces van het keramiek van De Kloet spreekt Van Os’ interesse voor
het technische aspect van kunstwerken.

Lezing
De openingsdag van de Kunstmaand werd afgesloten met een avondlezing door Van
Os in combinatie met een concert van het Aldebaran kwartet uit Amsterdam in de
sfeervolle Nederlands Hervormde Kerk te Hollum. De lezing was gewijd aan het
fenomeen synesthesie, de zintuiglijke wisselwerking tussen beelden en muziek. Van
Os liet met prachtige illustraties zien hoe kunstenaars zich hebben laten inspireren
door muziek en hoe componisten op hun beurt kunstwerken vertaald hebben in
muziek. De impressionistische muziek van Franse componist Chausson vormde een
fraaie aanvulling op de lezing, die een treffend voorbeeld was van de brede
interessegebieden van de kunstkenner en kunstliefhebber Henk van Os.

Bron: 'De Nieuwe Amelander' 2004